Αρχική » Συλλογικοί τόμοι (Σελίδα 3)

Αρχείο κατηγορίας Συλλογικοί τόμοι

Πρόσφατα άρθρα

Ντίνας, Κ. & Ηλιάδου-Τάχου, Σ. 2006. Η ελληνική γλώσσα ως ξένη(;) για τους «ξενοφώνους». Ένα ενδιαφέρον κείμενο για τη γλωσσική πολιτική στην Ελλάδα του 1913. Στο: Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Όψεις της Δυτικής Μακεδονίας. Φλώρινα: Βιβλιολογείον: 347-357

Η εργασία αυτή ανιχνεύει μια ορισμένη πτυχή της εκπαιδευτικής πολιτικής του ελληνικού κράτους στη Μακεδονία την περίοδο 1912-1936. Πρόκειται για την καταπολέμηση της ξενοφωνίας, την οποία πραγματεύεται η γλωσσολογική και παιδαγωγική μέθοδος του Επιθεωρητή Δημοτικών Σχολείων Ευαγγέλου Μπουντώνα. Η επικέντρωση του ενδιαφέροντος της εκπαιδευτικής πολιτικής του Ελληνικού Κράτους στη Μακεδονία αυτήν ακριβώς τη χρονική περίοδο σχετιζόταν με τις ιδιαιτερότητες του χώρου, ο οποίος κατοικούνταν μέσα στα χρονικά πλαίσια που προδιαγράφονται, από σλαβόφωνους, βλαχόφωνους, αρβανιτόφωνους χριστιανούς και μουσουλμάνους (τουλάχιστον ως το 1923). Την περίοδο εκείνη και εξαιτίας της πληθυσμιακής ανομοιογένειας το ελληνικό κράτος θεωρούσε ότι ένας από τους κύριους σκοπούς της εκπαίδευσης ήταν η «εξελλήνισις» των ξενοφώνων πληθυσμών. Προς την κατεύθυνση της πραγματοποίησης του σκοπού αυτού συστρατεύτηκαν όλα τα κεντρικά και περιφερειακά κέντρα εξουσίας και διαμορφώθηκαν στρατηγικές γλωσσικής αφομοίωσης των ξενοφώνων. Σκοπός της εργασίας είναι να παρακολουθήσει τη μέθοδο καταπολέμησης της ξενοφωνίας που προτάθηκε από τον Επιθεωρητή Μπουντώνα, ως προς τις γλωσσολογικές αλλά και τις παιδαγωγικές της παραμέτρους.

Η ελληνική γλώσσα ως ξένη(;) για τους «ξενοφώνους»

Ντίνας, Κ. 2006. Το Ινστιτούτο Βιβλίου και Ανάγνωσης. Στο: Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Όψεις της Δυτικής Μακεδονίας. Φλώρινα: Βιβλιολογείον: 1-6

Η συμμετοχή μου στον συλλογικό αυτό τόμο αφορά την παρουσίαση του έργου του Ινστιτούτου Βιβλίου και Ανάγνωσης / ΙΝ.Β.Α. (στο οποίο υπηρέτησα ως διευθυντής επί μία τετραετία), ενός ιδρύματος που προέκυψε από προγραμματική σύμβαση του Υπουργείου Πολιτισμού και του Δήμου Κοζάνης. Γίνεται μια γενική αναφορά στις ιστορικές βιβλιοθήκες και στη συνέχεια παρουσιάζεται το υλικό της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης, το οποίο το ΙΝ.Β.Α. ανέλαβε να διασώσει και να αναδείξει: χειρόγραφα, έγγραφα, παλαίτυπα. Στη συνέχεια παρουσιάζονται οι γενικότεροι σκοποί του ΙΝ.Β.Α. και η παρεμβατική του πολιτική στα πολιτιστικά δρώμενα της περιοχής: πολιτιστικές εκδηλώσεις, εκδόσεις βιβλίων, διοργάνωση συνεδρίων, συγκέντρωση και έκδοση πηγών ιστορίας κ.λπ.

Το Ινστιτούτο Βιβλίου και Ανάγνωσης

Ντίνας, Κ. 2006. Η γλωσσική διδασκαλία στο ολοήμερο σχολείο. Στο: Κυρίδης Α., Τσακιρίδου, Ε. & Αρβανίτη Ι. (επιμ.) Το ολοήμερο δημοτικό σχολείο στην Ελλάδα. Αθήνα: Τυπωθήτω – Γιώργος Δαρδανός, σσ. 111-131

Το άρθρο στο συλλογικό αυτό τόμο ασχολείται με το πώς ο νέος θεσμός του ολοήμερου σχολείου μπορεί να λειτουργήσει εποικοδομητικά στην κατεύθυνση της ολοκληρωμένης γλωσσικής αγωγής. Αφού γίνεται μια αδρομερής περιγραφή του νέου διεθνούς και ελληνικού περιβάλλοντος το οποίο διαμορφώνεται υπό τις νέες συνθήκες της «παγκοσμιοποίησης», διατυπώνονται μια σειρά (και) γλωσσικές προτάσεις ώστε το ολοήμερο νηπιαγωγείο να υποστηρίξει το εγγραμματισμό (και πληροφοριακό) των νέων μελών της κοινωνίας.

Η γλωσσική διδασκαλία στο ολοήμερο σχολείο

Ντίνας, Κ. 2004. Η γλωσσική – κοινωνική ετερότητα και η ονοματολογία: μια κοινωνιογλωσσολογική προσέγγιση των κοζανίτικων επωνύμων. Συμμετοχή στο συλλογικό τόμο: Κυρίδης Α & Ανδρέου Α. (επιμ.) Όψεις της ετερότητας. Αθήνα: Gutenberg

Η ετερότητα είναι μια αναμφισβήτητη πραγματικότητα που χαρακτηρίζει όλες τις ανθρώπινες κοινωνίες και τις διατρέχει και συγχρονικά αλλά και στη διαχρονική τους διάσταση. Η ετερότητα καθρεφτίζεται σε κάθε πτυχή τής συλλογικής κοινωνικής έκφρασης, με θαυμαστό μάλιστα τρόπο στη γλώσσα, η οποία φέρνει μαζί της ένα μεγάλο φορτίο ιστορικών και άλλων πληροφοριών.

Από τα πιο φορτισμένα πληροφοριακώς στοιχεία τής γλώσσας είναι τα κάθε είδους ονόματα που δίνουν οι άνθρωποι σε τόπους, αντικείμενα και καταστάσεις αλλά και στους συνανθρώπους τους. Τα επώνυμα κυρίως μας δίνουν σημαντικές πληροφορίες για τους διαφορετικούς τόπους από τους κατάγονται οι άνθρωποι, τις διαφορετικές γλώσσες που μιλούσαν, τα διαφορετικά επαγγέλματα που ασκούσαν, τις διαφορετικές κοινωνικές τάξεις στις οποίες ανήκαν, τα διαφορετικά σωματικά και ψυχικά τους χαρακτηριστικά. Έτσι στα επώνυμα αντανακλάται η πολλαπλή ετερότητα που χαρακτηρίζει μια κοινωνία ανθρώπων.

Στην ανακοίνωση αυτή διερευνάται μέσα από τη μελέτη των κοζανίτικων επωνύμων της περιόδου 1759-1916 η ετερότητα που αυτά κρυπτογραφούν.

Η γλωσσική – κοινωνική ετερότητα και η ονοματολογία

Κατσάνης, Ν. & Ντίνας, Κ. 2004. Tα γλωσσικά ιδιώματα της περιοχής Kοζάνης–Γρεβενών. Στο: Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Κοζάνης και Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Γρεβενών: Κοζάνη και Γρεβενά· Ο χώρος και οι άνθρωποι. Θεσσαλονίκη: University Studio Press, σσ. 433-437

H περιοχή Kοζάνης – Γρεβενών παρουσιάζει ιδιαίτερο γλωσσικό ενδιαφέρον για πολλούς λόγους, κυρίως όμως επειδή αποτελεί το σύνορο των συμπαγών νεοελληνικών ιδιωμάτων και της «γλωσσικής μεταβατικής περιοχής», μιας περιοχής που φτάνει μέχρι τα Σκόπια, ένθεν και ένθεν της οποίας έχουμε αμιγείς γλωσσικές περιοχές, ελληνόφωνη και σλαβόφωνη, ενώ στο εσωτερικό της, σε γειτονία και διάσπαρτες, συναντούμε ετερόκλητες γλωσσικές ομάδες: ελληνόφωνες, σλαβόφωνες, βλαχόφωνες και αλβανόφωνες με επικρατέστερες στο νότο τις ελληνόφωνες και στο βορρά τις σλαβόφωνες. Στο άρθρο αυτό, που αποτελεί συμβολή στον συλλογικό τόμο που προέκυψε από συνεργασία σαράντα και πλέον ειδικών επιστημόνων και αφορά την ιστορία της περιοχής Κοζάνης – Γρεβενών, προσπαθούμε να καταγράψουμε τα σημαντικότερα γνωρίσματα των τοπικών γλωσσικών ιδιωμάτων της περιοχής, τα οποία ανήκουν στη μεγάλη οικογένεια των βορείων νεοελληνικών ιδιωμάτων.

Tα γλωσσικά ιδιώματα της περιοχής Kοζάνης–Γρεβενών

Καραγκούνη, Γ., Ντίνας, Κ., Παπαδοπούλου, Α., Συμεωνίδου, Μ., Τόλη, Θ. 2003. «Η ανάλυση του περιεχομένου των νομικών κειμένων». Στο: Κυρίδης, Α. & Μαυρικάκη, Ε., (επιμ.) 2003. Η περιβαλλοντική Εκπαίδευση στο Ελληνικό Δημοτικό Σχολείο. Τυπωθήτω – Γιώργος Δαρδανός, σσ. 87-102

Η ερευνητική ομάδα στο τμήμα αυτό του συλλογικού τόμου ασχολήθηκε με την προσέγγιση των επίσημων νομικών κειμένων με τα οποία το ελληνικό κράτος προσδιορίζει την περιβαλλοντική εκπαίδευση και τη θέση της στο ελληνικό σχολείο. Οι αναφορές που εντοπίσθηκαν στα επίσημα κείμενα κατηγοριοποιήθηκαν σε οκτώ θεματικές κατηγορίες και μελετήθηκαν σύμφωνα με τις αρχές της «Ποσοτικής και Ποιοτικής  Ανάλυσης Περιεχομένου» και της Κλασικής Θεματικής Ανάλυσης. Ως μονάδα ανάλυσης χρησιμοποιήθηκε το «θέμα».

Η ανάλυση του περιεχομένου των νομικών κειμένων

Ντίνας, Κ. 2003. Γλώσσα ή διάλεκτος; Iδού το ερώτημα. Αναδημοσίευση άρθρου στον συλλογικό τόμο Raznotchetenijata na teksta, Jubileen zbornhik na prof. d-r Kiril Topalov. Sofia: Πανεπιστημιακό Τυπογραφείο «Sv. Kliment Ohridski».

Στο άρθρο αυτό αντιμετωπίζεται το θέμα της φυσιογνωμίας του γλωσσικού ιδιώματος που μιλιέται στο κράτος της πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Mακεδονίας και της σχέσης του με τη βουλγαρική γλώσσα· την αφορμή γι’ αυτό έδωσε μια αυτοβιογραφία του Γρηγορίου Σταυρίδη (Γκριγκόρ Παρλίτσεφ), η οποία εκδόθηκε και στη Bουλγαρία (στα βουλγαρικά) και στα Σκόπια (στα «μακεδονικά»). Mετά από μια ιστορική παρέκβαση, που αφορά τα ιστορικά στοιχεία της καθόδου των Σλάβων στην περιοχή και τη συζήτηση γύρω από τη «μακεδονική» γλώσσα των Σκοπίων, παρουσιάζεται το πρώτο κεφάλαιο της αυτοβιογραφίας σε τρίστηλη αντιπαραβολή: βουλγαρικό, «μακεδονικό» κείμενο, ελληνική μετάφραση. Aκολουθεί η συγκριτική – αντιπαραθετική εξέταση των δύο κειμένων σε όλα τα γλωσσικά επίπεδα: φωνητική-φωνολογία, μορφολογία, λεξιλόγιο, φρασεολογία. Προηγείται μια συζήτηση γύρω από τους γραφηματικού τύπου νεωτερισμούς στο κυριλλικό αλφάβητο που επιχειρήθηκαν από τους Σκοπιανούς, οι οποίοι οδήγησαν σε αρκετές «οπτικές» διαφορές μεταξύ των δύο κειμένων. Tο συμπέρασμα τελικά που προκύπτει από τη γλωσσολογική συνεξέταση των δύο αυτών κειμένων είναι ότι δεν πρόκειται για κείμενα γραμμένα σε δύο διαφορετικές γλώσσες· επομένως η «Mακεδονική» βασίμως μπορεί να θεωρείται διάλεκτος της Bουλγαρικής.

Γλώσσα ή Διάλεκτος;-Βουλγαρία

Δαϊκόπουλος, Ι., Κασίδου, Σ. Ντίνας, Κ. 2003. Καινούργιο κρασί σε παλιό ασκί; Έρευνα καταγραφής των μεταβολών στις γλωσσικές ασκήσεις του Δημοτικού Σχολείου. Στο: Ντίνας, Κ. (επιμ). Η γλώσσα και η διδασκαλία της. Θεσσαλονίκη: Βιβλιολογείον – Εκδόσεις Πανεπιστημίου Μακεδονίας, σσ. 45-62

Το περιεχόμενο, η δομή και ο τρόπος με τον οποίο είναι διατυπωμένα τα επιμέρους στοιχεία ενός γλωσσικού Προγράμματος Σπουδών έχουν άμεση σχέση με τις θεωρίες για τη γλώσσα και την εκμάθησή της, καθώς και με τις εκπαιδευτικές αξίες στις οποίες στηρίζονται αυτοί που το συντάσσουν και το εισηγούνται. Με την έννοια αυτή το Πρόγραμμα Σπουδών αποτελεί έκφραση του διαφορετικού κάθε φορά παιδαγωγικού λόγου, πολιτισμικά όμως και ιδεολογικά προσδιορισμένου Στη λογική του προγράμματος σπουδών κατά κανόνα εντάσσονται τα εγχειρίδια γλωσσικής διδασκαλίας, επομένως και οι γλωσσικές ασκήσεις που τα βιβλία αυτά περιλαμβάνουν. Οι ασκήσεις αυτές αποτελούν αφενός εργαλεία δουλειάς που καλούνται να υποστηρίξουν τους διδάσκοντες στην υλοποίηση των στόχων του εκάστοτε Προγράμματος Σπουδών κι αφετέρου εργαλεία αξιολόγησης του εκπαιδευτικού έργου· ως τέτοια βοηθούν στον έλεγχο της αποτελεσματικότητας της όλης εκπαιδευτικής διαδικασίας. Η προβληματική γύρω από τις γλωσσικές ασκήσεις και το ρόλο τους στην εκπαιδευτική διαδικασία, την αξιολόγηση του μαθητή και κατ’ επέκταση την αξιολόγηση του εκπαιδευτικού έργου μέσα από αυτές, τη μεθοδολογία και τους τύπους τους, είναι ενδιαφέροντα, πολυσυζητημένα και πολλές φορές ακανθώδη ζητήματα, ξεφεύγουν όμως από τους στόχους της δικής μας ανακοίνωσης. Στην εργασία αυτή η συγγραφική ομάδα ασχολείται με τις γλωσσικές ασκήσεις των βιβλίων «Η γλώσσα μου» για το Δημοτικό σχολείο και πιο συγκεκριμένα με τις μεταβολές που επήλθαν σ’ αυτές μετά τις «Συμπληρωματικές Οδηγίες» (Υπ.Ε.Π.Θ. & Π.Ι. 2001) που εκδόθηκαν το 2000 από το Υπουργείο Παιδείας και το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο.

Καινούργιο κρασί σε παλιό ασκί;

Ντίνας, Κ., Kυρίδης, Α., Τσακιρίδου, Ε., Δρόσος, Β., Xατζηγεωργίου, Β. 2003. Η φριτέζα και η κάμερα ή αλλιώς η πατατιέρα και η μικρή κρεβατοκάμερα. Oι ονομασίες τεχνολογικών προϊόντων και η πρόσληψή τους από τα ελληνόπουλα. Στο: Ντίνας, Κ. (επιμ). Η γλώσσα και η διδασκαλία της. Βιβλιολογείον, σσ. 73-87

Όλοι συχνά αναρωτιόμαστε για το λόγο που ώθησε τους ανθρώπους να δώσουν τα διάφορα ονόματα σε πρόσωπα και πράγματα. Εντυπωσιακό είναι και το πόσο κεντρίζονται τα παιδιά στο να ανιχνεύουν τις σημασίες των ονομάτων, ένα ενδιαφέρον που εμφανίζεται από πολύ μικρή κιόλας ηλικία και εκδηλώνεται με κάθε είδους λεκτικά παιχνίδια. Η γλωσσολογία νωρίς ενδιαφέρθηκε για την επιστημονική έρευνα των διαφόρων ονομάτων που δίνονται από τους ανθρώπους και δημιούργησε αυτοτελή επιστημονικό κλάδο μελέτης τους, την Oνομαστική ή Oνοματολογία.

Είναι προφανές ότι στη σύγχρονη κοινωνία είναι μεγάλη και συνεχώς αυξανόμενη η παραγωγή τεχνολογικών προϊόντων ευρείας κατανάλωσης. Ιδιαίτερα τα τελευταία έχουν εισαχθεί και στην ελληνική γλώσσα χρόνια πολλές λέξεις –κυρίως αγγλικές– που ονομάζουν διάφορα τέτοια προϊόντα τα οποία έχουν κατακλύσει και την ελληνική αγορά. Με δεδομένη αυτή την πραγματικότητα προκύπτουν κάποια αξιοπρόσεκτα ερωτήματα: Τα μηνύματα αυτά που στέλνουν τα ονόματα αυτών των τεχνολογικών προϊόντων προσλαμβάνονται από όλους; Και, αν ναι, σε ποιο βαθμό; Κι αν δεν καταλαβαίνουν όλοι το όνομα ενός τεχνολογικού προϊόντος, το προσλαμβάνουν με τον ίδιο τρόπο και αντιλαμβάνονται με την ίδια ευκολία και στον ίδιο βαθμό τη λειτουργία και τη χρησιμότητά του; Κι αν δε συμβαίνει αυτό, μπορούμε και πρέπει να πάρουμε κάποια εκπαιδευτικά μέτρα, ώστε να μη μειονεκτούν όσοι δεν μπορούν να ανταποκριθούν στην απαίτηση αυτής της κατανόησης; Και πότε ενδείκνυται να γίνει αυτό;

Αυτές ήταν οι σκέψεις και οι προβληματισμοί που οδήγησαν τη συγγραφική ομάδα στη διερεύνηση της εξής απορίας: η σύγχρονη τεχνολογία «μιλάει» στα ελληνόπουλα; Καταλαβαίνουν τα παιδιά, οι μαθητές του δημοτικού σχολείου, τα ονόματα των προϊόντων που τόσο ευρέως χρησιμοποιούνται και από τα ίδια αλλά και στο περιβάλλον τους ή τι νομίζουν ότι σημαίνουν; Με την ανακοίνωσή μας αυτή δε σκοπεύουμε να παρουσιάσουμε τα αποτελέσματα μιας έρευνας με σκοπό να λύσουμε το πρόβλημα. Χρησιμοποιούμε με αρκετή επιφύλαξη τα ευρήματα φιλοδοξώντας να θέσουμε απλώς το ζήτημα για προβληματισμό και διερεύνηση της σκοπιμότητας αλλά και της δυνατότητας για ανάληψη κάποιων ερευνητικών και εκπαιδευτικών πρωτοβουλιών, είτε στο πλαίσιο του γλωσσικού μαθήματος είτε σε μια διαθεματική προσέγγιση στα πλαίσια του τεχνολογικού και του κοινωνικού γραμματισμού.

Η φριτέζα και η κάμερα

Ντίνας, Κ. 2001. Συμμετοχή στη διημερίδα για τα Βλάχικα. Στο: Κέντρο Ερευνών Μειονοτικών Ομάδων (επιμ.) Γλωσσική ετερότητα στην Ελλάδα. Αθήνα: Αλεξάνδρεια: 71-139

Η συζήτηση γύρω από τις λιγότερο διαδεδομένες ή μειονοτικές γλώσσες στην Ελλάδα άρχισα δειλά-δειλά να διεξάγεται τα τελευταία χρόνια. Για λόγους ιστορικά εξηγήσιμους η κυρίαρχη ιδεολογία αντιμετωπίζει την ύπαρξή τους με καχυποψία. Το γεγονός πάντως είναι ότι στην Ελλάδα εκτός από την επίσημη και κυρίαρχη ελληνική γλώσσα μιλιούνται και άλλες γλώσσες: αρβανίτικα, βλάχικα, γλώσσες της μειονότητας της Δυτικής Θράκης, σλαβικές διάλεκτοι της Μακεδονίας. Το Κέντρο Ερευνών Μειονοτικών Ομάδων απολιτικοποιώντας το θέμα από «εθνικά ζητήματα» οργάνωσε διήμερα συνέδρια για κάθε γλώσσα χωριστά φέρνοντας σε επαφή ερευνητές και ομιλητές των γλωσσών αυτών για να συζητήσουν θέματα όπως: α. Γεωγραφικά, δημογραφικά και ιστορικά στοιχεία (παλιές και νέες εγκαταστάσεις, δημογραφική κατάσταση, μητροπόλεις και διασπορά, ιστορικά στοιχεία για τη χρήση της γλώσσας, στάση διοικητικών αρχών απέναντι στις γλώσσες αυτές), β. Κατάσταση και χρήση της γλώσσας σήμερα (πεδία χρήσης της, βαθμός γνώσης της και γλωσσική επάρκεια των ομιλητών, πηγές της γλώσσας), γ. Η στάση των ομιλητών (διγλωσσία και συνύπαρξη με τις άλλες γλώσσες, σχέσεις με την επίσημη ή συγγενή γλώσσα, προοπτικές, αντιλήψεις και προβλήματα της γλωσσικής συνέχειας), και δ. Καταληκτικές παρατηρήσεις και συμπεράσματα. Η προσωπική συμβολή συνίσταται στη συμμετοχή στη διημερίδα που πραγματοποιήθηκε στη Λάρισα (5-7 Ιουνίου 1998) και αφορούσε τα βλάχικα του ελληνικού χώρου. Τα πρακτικά αυτής της διημερίδας και οι συζητήσεις που διεξήχθησαν περιλαμβάνονται στον παρόντα τόμο.

Γλωσσική ετερότητα στην Ελλάδα