Τίτλος:

Σκηνικό, Χαρακτήρες,  Πλοκή

Στοιχεία Έκδοσης:

Παπαντωνάκης Γιώργος  –  Κωτόπουλος Η. Τριαντάφυλλος, εκδ. Ίων, Αθήνα 2011

Περιγραφή:

Στόχος της μελέτης είναι να συνεισφέρει στη δημιουργία σημείων τομής μιας επαρκούς ανάγνωσης η οποία ουσιαστικά μπορεί να αξιοποιηθεί και στη διδακτική πράξη, καθώς ο τρόπος που συγκροτείται διδακτικά ένα γνωστικό αντικείμενο δεν είναι ανεξάρτητος από τη φύση του ή τη θέση του σε μια ευρύτερη πολιτισμική περιοχή, αλλά και από τις εξελίξεις της επιστημονικής περιοχής στην οποία κινείται. Αντιμετωπίζουμε τη λογοτεχνική θεωρία ως μία ακόμη δυνατότητα που μπορεί να έχει ο εκάστοτε επαρκής αναγνώστης, για να αναπτύξει μια πιο συστηματική και κριτική κατανόηση του λογοτεχνικού κειμένου.   

Ενταγμένη μέσα σ’ ένα τέτοιο εννοιολογικό πλαίσιο η λογοτεχνική θεωρία δε νοείται ως απλή παροχή πληροφορικών ή ως μία απλή «μεταγλώσσα», παρά το γεγονός πως ορισμένες θεωρητικές σχολές έχουν συμβάλει στην κατασκευή μιας τέτοιας μεταγλώσσας με τους όρους της οποίας μπορεί σήμερα να γίνεται μια συστηματική προσέγγιση τόσο της λογοτεχνίας όσο και της διδασκαλίας της. Για το λόγο αυτό, καθώς πιστεύουμε ότι η θεωρία και ειδικότερα η θεωρία της λογοτεχνίας αποτελεί ουσιαστικό εργαλείο στα χέρια ενός μελετητή ή ερευνητή ή ακόμα και ενός επαρκούς αναγνώστη, καταφεύγουμε στην αξιοποίησή της στο πεδίο της παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας, εστιάζοντας την προσοχή μας σε συγκεκριμένες παραμέτρους οι οποίες ασυνείδητα αξιοποιούνται τόσο από τον αναγνώστη όσο και από το δάσκαλο ως διαμεσολαβητή ανάμεσα στο λογοτεχνικό κείμενο και στο μαθητή. Περιοριστήκαμε στα τρία συστατικά μιας λογοτεχνικής ιστορίας, το σκηνικό, τους χαρακτήρες  και την πλοκή, επειδή, όπως αποδεικνύεται από τη μελέτη των συνθετικών αυτών στοιχείων μιας λογοτεχνικής ιστορίας, οι συνιστώσες αυτές είναι και οι σημαντικότερες είτε έχουν τη δική τους αυτονομία και αυτοτέλεια μέσα σε ένα
λογοτεχνικό κείμενο είτε η μία είναι υποταγμένη στην άλλη (σκηνικό-χαρακτήρες-πλοκή, μη ολοκληρωμένο σκηνικό, λόγω έμφασης στους χαρακτήρες και στη δράση, οι χαρακτήρες υποταγμένοι στην πλοκή, η πλοκή και η δράση υποταγμένη στους μυθοπλαστικούς χαρακτήρες).

Η εργασία μας έχει ως απώτερο στόχο, όπως και προηγουμένως αναφέραμε, να βοηθήσει τον αναγνώστη να προσεγγίσει λογοτεχνικά κείμενα για παιδιά και νέους, μελετώντας το σκηνικό, τους χαρακτήρες και την πλοκή και να αποτελέσει έναυσμα για περαιτέρω μελέτη. Χρησιμοποιούμε τα ίδια περίπου λογοτεχνικά κείμενα κατά τη μελέτη καθεμιάς συνιστώσας όπου αυτό είναι δυνατόν, ώστε να καταστούν πιο κατανοητά η θεωρία αλλά και τα ίδια τα κείμενα. Γι’ αυτό και η μέθοδος, με την οποία τα προσεγγίζουμε, εμπεριέχει έντονα τα στοιχεία της σύγκρισης. Σε κάθε κεφάλαιο στο οποίο πραγματευόμαστε και μια διαφορετική παράμετρο του λογοτεχνικού κειμένου προηγείται ένα θεωρητικό πλαίσιο, το οποίο συχνά αναπτύσσεται παράλληλα και στηρίζεται με τα κατάλληλα κείμενα από την ελληνική, κυρίως, παιδική και νεανική λογοτεχνία και ακολουθούν αναλυτικότερες εφαρμογές, χωρίς αυτό να συμβαίνει πάντοτε. Δεν υπάρχει επομένως ένα ενιαίο θεωρητικό πλαίσιο το οποίο να καλύπτει το σύνολο της μελέτης, καθώς διαφορετική είναι η θεωρία για το χώρο και το χρόνο στη λογοτεχνία, από εκείνη για τους χαρακτήρες και την πλοκή.

Το βιβλίο αποτελείται από τρία κεφάλαια, τα συμπεράσματα και τη βιβλιογραφία. Στο πρώτο κεφάλαιο μελετάται το σκηνικό ως βασική συνιστώσα του λογοτεχνικού κειμένου. Διερευνούμε τις χρήσεις του χώρου, το χώρο και την κίνηση, τη σχέση χώρου και μυθοπλαστικού χαρακτήρα, την αστική και φυσική τοπιογραφία,
καθώς και τον κοινωνικό χώρο. Ακολούθως, προχωρούμε στη διερεύνηση του  χρόνου ως αναγκαίου συστατικού της σκηνογραφίας, τον οποίο προσδιορίζουμε ως προς τη διαχείρισή του από το συγγραφέα ως χρονικής παραμέτρου και της χρήσης των τύπων της χρονικής διάστασης του σκηνικού. Στη συνέχεια, διερευνούμε το χρονότοπο, του
οποίου προσδιορίζουμε αρχικά το περιεχόμενο και προχωρούμε στη χαρτογράφησή του στα παραμύθια και σε κείμενα φαντασίας και μελετούμε το χρονότοπο στα κείμενο για αγόρια και στα κείμενα για κορίτσια, καθώς φαίνεται ότι ανδρικός και γυναικείος αφηγηματικός χρονότοπος διαφοροποιούνται, όπως υποστηρίζουν οι Mikhail Bakhtin και Maria Nikolajeva. Στην επόμενη ενότητα παρακολουθούμε την κειμενική οριοθέτηση του χώρου, σε ποιο σημείο δηλαδή του κειμένου εμφανίζεται ο χώρος (ή οι χώροι, εάν έχουμε πολλαπλότητα χώρου), πώς αποκαλύπτεται ο χώρος, αναζητούμε τύπους σκηνικού και κατά πόσο αυτό μεταβάλλεται και κάτω από ποιες συνθήκες. Τέλος, διερευνούμε τις λειτουργίες του σκηνικού (πλαίσιο δράσης, λογοτεχνική γεωγραφία, ανταγωνιστής, ιστορικό πλαίσιο, θεματοφύλακας του πολιτισμού, σύμβολο, ο χώρος ως διάθεση, ή ως αποτύπωση της συνείδησης του πρωταγωνιστή, κ.ά.). Ολοκληρώνουμε τη μελέτη του σκηνικού, με μια σύντομη αναφορά μας στο σκηνικό στη φορμουλαϊκή (αστυνομική) μυθοπλασία. Εστιάσαμε στην αστυνομική μυθοπλασία, επειδή για την ελληνική παιδική και νεανική αστυνομική λογοτεχνία έχουν διατυπωθεί λίγες ή και καθόλου κριτικές απόψεις, ώστε η αναφορά μας σ’ αυτήν να αποτελέσει ερέθισμα για κριτική και περαιτέρω μελέτη.

Στο δεύτερο κεφάλαιο μελετούμε τους χαρακτήρες ως αναγκαία συνθήκη για την υπόσταση κειμένου και ιστορίας, στηριζόμενοι στη θεωρία των χαρακτήρων που υπάρχει και η οποία χαρακτηρίζεται από αντιθετικότητα. Έτσι, εξετάζουμε την περίπτωση, ο μυθοπλαστικός χαρακτήρας να είναι άνθρωπος της διπλανής πόρτας (μίμηση), δηλαδή να είναι ένας πραγματικός άνθρωπος ή να είναι μια κειμενική κατασκευή, όπως τον αντιλαμβάνεται η σημειωτική ή τέλος την περίπτωση της χρυσής τομής, δηλαδή ο λογοτεχνικός χαρακτήρας να κινείται ανάμεσα στον «άνθρωπο της διπλανής πόρτας» και στη «λεκτική κειμενική κατασκευή». Στη συνέχεια, μας απασχολεί το ζήτημα πώς γνωρίζουμε ένα χαρακτήρα και η σχέση των χαρακτήρων με την αφήγηση, η οντολογία και η φύση τους, καθώς και τα στοιχεία που συνθέτουν ένα μυθοπλαστικό χαρακτήρα (κατάλληλο όνομα, ηλικία, ενδυμασία, τροφή ή άλλες συνήθειες). Μας προβλημάτισε επίσης το γεγονός ποιος είναι ο πρωταγωνιστής, γι’ αυτό και επιχειρούμε την αναζήτησή του, ενώ διερευνούμε πιθανούς κειμενικούς ενδείκτες παρουσίασης ενός λογοτεχνικού χαρακτήρα (άμεσος προσδιορισμός, ενδείκτες έμμεσης πρόσληψης του πρωταγωνιστή) και τους τρόπους παρουσίασης του πρωταγωνιστή. Διερευνούμεακόμα  τον ατομικό και συλλογικό μυθοπλαστικό χαρακτήρα και τον πρωταγωνιστή σε σχέση με τον τόπο και το χρόνο (εμφαντική, αποστροφή, «δραματική», προληπτική, παρουσίαση με το απείκασμα του πρωταγωνιστή, τεχνική της ψευδωνυμίας, τεχνική της ανωνυμίας και η απόκρυψη της ταυτότητας). Ολοκληρώνουμε τη μελέτη των μυθοπλαστικών χαρακτήρων με την κατηγοριοποίησή τους ανάλογα με την ποιοτική περιγραφή του από το συγγραφέα (στερεοτυπικοί, αντίθετοι ή κατ’ αντίστιξη, επίπεδοι και σφαιρικοί ή πλήρως αναπτυγμένοι χαρακτήρες) και τη δυναμική τους, τη δυνατότητα δηλαδή να εξελίσσονται ή να παραμένουν ως έχουν (χαρακτήρας δυναμικός ή στατικός). Τέλος, διερευνούμε σύντομα τους χαρακτήρες στη φορμουλαϊκή μυθοπλασία με εστίαση στο αστυνομικό μυθιστόρημα.  

Στο τρίτο κεφάλαιο εστιάζουμε το ενδιαφέρον στην πλοκή ως συνθήκη αναγκαιότατη για την εξέλιξη της ιστορίας. Αρχικά, με βάση όσα περίπου έχουν διατυπωθεί για το περιεχόμενό της, επιχειρούμε να ορίσουμε την πλοκή, αναφερόμαστε στους τύπους και στα υποδείγματά της αφηγηματικής  σειράς (προοδευτική και επεισοδιακή πλοκή), στα συνθετικά της στοιχεία και στα είδη των συγκρούσεων (με τον εαυτό του, με άλλο πρόσωπο, με την κοινωνία, με τη φύση, με το Θεό). Ακολούθως, μελετούμε τη δράση και τα συστατικά της (σασπένς και τυπολογία του, αμφίρροπο αγώνα, προμηνύματα, αισθησιοκρατία ή σκανδαλοθηρία, κορύφωση, λύση, ευτυχισμένο τέλος, αναπόδραστο). Όπως ενεργήσαμε και στο σκηνικό και στους χαρακτήρες, μελετούμε την πλοκή και στη φορμουλαϊκή μυθοπλασία. Στο κεφάλαιο αυτό όμως δίνουμε μεγαλύτερη έμφαση στη μυθοπλασία αυτή και στην τυπολογία της, επειδή παρουσιάζει ενδιαφέρον και δε συναντήσαμε σχετικές μελέτες στην ελληνική παιδική και νεανική λογοτεχνία. Στην ενότητα αυτή, σημαντική βοήθεια μας έδωσε και η διδασκαλία της φορμουλαϊκής μυθοπλασίας και του περιθωρίου σε μεταπτυχιακά μαθήματα και οι ιδέες που μας έδωσαν ορισμένοι μεταπτυχιακοί φοιτητές που έδειξαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το λογοτεχνικό αυτό είδος τους οποίους και ευχαριστούμε. Η μελέτη λοιπόν της σχετικής βιβλιογραφίας, κυρίως για ενήλικες, μας έδωσε ενδιαφέροντα στοιχεία για την τυπολογία της φορμουλαϊκής λογοτεχνίας γενικότερα και ειδικότερα στο χώρο της παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας. Στην ενότητα αυτή αναφερόμαστε στην περιπέτεια, στο μυστήριο, στις τεχνικές των φορμουλαϊκών ειδών (τεχνικές του σασπένς και του αμφίρροπου αγώνα, τεχνική της ταύτισης), προχωρούμε στην κλασική αστυνομική ιστορία, όπως την έχει μελετήσει η σχετική θεωρία και μελετούμε το υπόδειγμα δράσης, την εισαγωγή του ντέντεκτιβ (ενήλικα ή παιδιών), την εγκληματική ενέργεια και τις ενδείξεις της, την έρευνα, τους ύποπτους, την ανακοίνωση της επίλυσης του προβλήματος, την εξήγηση και την τελική έκβαση και λύση. Ολοκληρώνουμε την σύντομη μελέτη της φορμουλαϊκής μυθοπλασίας με την επίσης σύντομη ματιά στη σκληροπυρηνική αστυνομική ιστορία. Η μελέτη μας ολοκληρώνεται με τα συμπεράσματά μας και τη σχετική βιβλιογραφία.

Κατεβάστε εδώ: Σκηνικό, Χαρακτήρες, Πλοκή